Türk Ceza Kanunu madde 66’da düzenlenen dava zaman aşımı, suçun işlendiği tarihten itibaren belirli bir süre geçmesine rağmen dava açılmamış olursa veya dava açılmasına rağmen kanuni süre içinde sonuçlanmamışsa, devletin cezalandırma hakkından vazgeçmesi ve ceza davasının düşmesi durumunu doğurur.
Türk Ceza Kanunu Madde 68’de düzenlenen ceza zaman aşımı, mahkumiyet hükmünün kesinleşmesinden itibaren belli bir sürenin geçmesiyle birlikte hükmün infaz edilmesinden vazgeçilmesi demektir. Dava zaman aşımında devletin cezalandırma hakkı ortadan kalkarken, ceza zaman aşımında hükmedilen ceza infaz edilmez.
İki çeşit dava zaman aşımı süresi vardır.
- Olağan dava zaman aşımı süresi
- Uzamış dava zaman aşımı süresi
Zaman aşımının kesilmesi sebepleri varsa, şüpheli veya sanık hakkında “uzamış zaman aşımı süresi” uygulanır. TCK madde 66’ya göre, en hafif suçlarda olağan zaman aşımı süresi 8 yıl, aynı suçlara ilişkin uzamış zaman aşımı süresi 12 yıldır.
Dava Zaman Aşımı Süresi Nasıl Belirlenir
Türk Ceza Kanunu’na (madde 66/4) göre dava zaman aşımı süresi, her suç için ayrı ayrı hesaplanır ve kanunda belirlenen cezanın üst sınırı dikkate alınarak hesaplanır.
Öncelikle ilgili suçun TCK’ya göre üst sınırı hesaplanır. Suçun üst sınırına göre TCK madde 66/1’de düzenlenen zaman aşımı süresinin dolup dolmadığı hesaplanır.
Suçun kanundaki cezasının üst sınırı belli değilse, TCK madde 49’a göre, süreli hapis cezalarında üst sınır en fazla 20 yıl olarak kabul edilir.
Mahkeme tarafından delillere göre değerlendirme yapılır. Türk Ceza Kanunu Madde 66/3’e göre ilgili suçun cezası eldeki delillere göre değerlendirilir.
Eğer eldeki deliller, ilgili suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hallerinin de işlenmiş olabileceği öngörülüyorsa, dava zaman aşımı süresi de suçun nitelikli hali dikkate alınarak belirlenir.
Dava zaman aşımı hesaplanırken sadece suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri dikkate alınır.
İlgili suçun cezasını azaltıcı yada indirim gerektiren yaş küçüklüğü, haksız tahrik, meşru müdafaa, suça teşebbüs, yardım etme ve benzeri halleri dava zaman aşımı süresi belirlenirken indirime sebep olacak şekilde hesaplamaya dahil edilmez.
Zaman Aşımı Ne Zaman İşlemeye Başlar?
Dava zaman aşımı süresi, suçun işlendiği günden itibaren işlemeye başlar. Türk Ceza Kanunu Madde 66/6’ya göre dava zaman aşımı süresi;
- Tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden itibaren,
- Teşebbüs halinde kalan suçlarda son hareketin yapıldığı günden itibaren,
- Kesintisiz (mütemadi) suçlarda kesintinin gerçekleştiği (temadinin sona erdiği) günden itibaren,
- Zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden itibaren,
- Çocuklara karşı üstsoy veya bunlar üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kimseler tarafından işlenen suçlarda çocuğun onsekiz yaşını bitirdiği günden itibaren itibaren işlemeye başlar.
İştirak halinde işlenen suçlarda, asli maddi failin (asıl fiili işleyenin) yaptığı hareket esas alınarak azmettiren, yardım eden ve diğer şeriklere uygulanacak dava zaman aşımı süresi ortak bir şekilde belirlenir.
Ceza Davalarında Dava Zaman Aşımı Süresi Nasıl Hesaplanır?
Ceza soruşturma ve kovuşturmalarında dava zaman aşımı süresi, suçun işlendiği tarihten itibaren yukarıda belirttiğimiz esaslar çerçevesinde Türk Ceza Kanunu Madde 66/1’e göre hesaplanır.
Bu sürelere olağan dava zaman aşımı süresi denilmektedir.
Olağan dava zaman aşımı sürelerinin geçmesiyle kamu davası (ceza davası) hakkında düşme kararı verilir.
Buna göre;
- Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 30 yıl,
- Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 25 yıl,
- Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda 20 yıl,
- 5 yıldan fazla ve 20 yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda 15 yıl,
- 5 yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda 8 yıl geçmesiyle ceza davası hakkında düşme kararı verilir.
Fiili işlediği tarihte 15-18 yaş arasında olan çocuklar için dava zaman aşımı süreleri (Türk Ceza Kanunu Madde 66/2):
- Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 20 yıl,
- Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 16 yıl 8 ay,
- Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda 13 yıl 4 ay,
- Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda 10 yıl,
- Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda 5 yıl 4 ay.
Fiili işlediği tarihte 12 – 15 yaş arasında olan çocuklar için dava zaman aşımı süreleri (Türk Ceza Kanunu Madde 66/2):
- Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 15 yıl,
- Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 12 yıl 6 ay,
- 20 yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda 10 yıl,
- 5 yıldan fazla ve 20 yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda 7 yıl 6 ay,
- 5 yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda 4 yıl.
Türk Ceza Kanunu Madde 66/7’ye göre yurtdışında işlenen bazı suçlarda dava zaman aşımı süreleri işlemez, her zaman soruşturma veya kovuşturma yapılabilir.
Dava Zaman Aşımı Süresinin Durması
Dava zaman aşımı süresinin durması, kanunda öngörülen bir kovuşturma engelinin bulunması halinde, bu engel ortadan kaldırılıncaya kadar zaman aşımı süresinin işlememesini ifade eder. Durma kararı, süresiz bir şekilde zaman aşımının olduğu yerde durması, işlememesi sonucunu doğurur. Dava zaman aşımının durması hükümleri Türk Ceza Kanunu Madde 67/1’de düzenlenmiştir. Buna göre durma nedenleri şunlardır:
İzin Şartı: Bazı suçlar veya suç failleri hakkında kamu davasının açılması yetkili merciden izin alınması şartına bağlanmıştır. Türk Ceza Kanunu uygulamasında çoğu zaman kovuşturma için izin vermeye yetkili mercii Adalet Bakanlığı olmaktadır. Kovuşturulması izin şartına bağlı olan suçlarda da zaman aşımı, suçun işlendiği tarihten itibaren başlar. Yetkili mercie izin için başvurulan tarihte işleyen zaman aşımı izin alınıncaya kadar durur. Yetkili merciden kovuşturma izni alındıktan sonra zaman aşımı tekrar işlemeye başlar.
Karar Şartı: Bazı suç failleri için ceza davası açılması yetkili mercilerin bir karar alması şartına bağlı tutulmuştur. Bu hallerde kanunun öngördüğü yetkili merci tarafından kovuşturma yapılması kararı alınmadıkça savcılık tarafından ceza davası açılamaz.
Bekletici Mesele Olması: Türk Ceza Kanunu Madde 67/1’e göre soruşturma ve kovuşturma yapılması, diğer bir mercide çözülmesi gereken bir meselenin sonucuna bağlı ise, bekletici meseleden bahsedilebilir. Soruşturma ve kovuşturmada bir bekletici mesele vakıası ortaya çıkarsa, dava zaman aşımı süresi durur.
Kaçak Kararı Alınması: Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) Madde 247’ye göre kaçak kararı, ancak kovuşturma aşamasında alınabilir. Hakkındaki kovuşturmanın sonuçsuz kalmasını sağlamak için saklanan kişi hakkında “kaçak kararı” alınabilir. Kaçak kararı alındıktan sonra zaman aşımı durur, bu kaçak kararı kaldırıldıktan sonra dava zaman aşımı süresi yeniden işlemeye başlar ( Türk Ceza Kanunu Madde 67/1).
Dava Zaman Aşımı Süresinin Kesilmesi ve Zaman Aşımı Hesaplama
Ceza hukukunda dava zaman aşımı süresinin kesilmesi, işleyen zaman aşımı süresinin adli makamların yaptığı bazı işlemler nedeniyle kesilmesi, zaman aşımı süresinin kesildiği gün tüm olağan zaman aşımı süresinin yeniden işlemeye başlamasını ifade eder ( Türk Ceza Kanunu Madde 67/3).
Zaman aşımı süresinin kesilmesi halinde, dava zaman aşımı süresi, ilgili suç için kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar (Türk Ceza Kanunu Madde 67/4).
Dava zaman aşımını kesen birden fazla sebep varsa, her kesme sebebi ayrı ayrı zaman aşımını keser, en son kesme sebebinden sonra zaman aşımı yeniden ve baştan itibaren işlemeye başlar.
Dava zaman aşımı sürelerinin kesilmesi halinde düşme kararı için dikkate alınacak süreler olağan zaman aşımı süreleri değil, “uzamış zaman aşımı süreleri“dir.
Dava zaman aşımını kesilmesi sebepleri Türk Ceza Kanunu Madde 67/2’de sınırlı sayıda olacak şekilde belirlenmiştir:
İfade Alma İşlemi: Türk Ceza Kanunu’na göre ifade alma işlemi, kolluk veya savcılık tarafından yapılabilir (CMK md. 1/g). Kolluk tarafından alınan ifade, zaman aşımının kesilmesine neden olmaz. Sadece savcılık tarafından şüphelilerden veya sanıklardan herhangi birinin ifadesinin alınması işlemi dava zaman aşımı süresinin kesilmesine neden olur. Savcı, olay ile ilgili şüpheli veya sanıkların ifadesine bir kez başvurduktan sonra, aldığı diğer ek ifadeler dava zaman aşımı süresini kesmez.
Sorguya Çekilme İşlemi: Sorgu, şüpheli veya sanığın, hakim veya mahkeme tarafından soruşturma veya kovuşturma konusu suçla ilgili olarak dinlenmesi anlamına gelir (CMK Madde 1/h). Aynı fiil nedeniyle suçlanan şüpheli veya sanıklardan herhangi birinin sorguya çekilmesi dava zaman aşımı süresinin kesilmesine neden olur.
Sorgu kavramından anlaşılması gereken ve dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır:
- Şüphelinin tutuklanması veya adli kontrol uygulanması istemiyle mahkemeye sevk edilmesi halinde dinlenmesi sorgu olarak kabul edilir ve zaman aşımı süresini keser.
- Sanığın mahkemede ilk defa olay ile ilgili beyanının alınması sorgu olarak kabul edilir ve zaman aşımı süresini keser.
- Savcının ek ifade alması, zaman aşımı süresini kesmez.
- Daha önce yapılan sorgu dışında, hakim veya mahkeme tarafından şüpheli veya sanık hakkında yakalama kararı çıkartılarak veya herhangi bir şekilde tekrar dinlemesi halinde dava zaman aşımı süresi kesilmez.
- Ceza davası kararının Yargıtay temyiz incelemesi neticesinde bozulması halinde, tekrar sanığın beyanı alınsa bile zaman aşımı süresi bu yüzden kesilmez.
- Mahkemenin herhangi bir nedenle sanığa ek savunma hakkı vermesi halinde dava zaman aşımı süresi kesilmez.
Tutuklama Kararı Verilmesi: Şüpheli veya sanıklardan herhangi biri hakkında tutuklama kararı verilmesi zaman aşımı süresini keser. Tutuklama kararı CMK Madde 100 gereği yüze karşı veya CMK Madde 248/5 gereği şüpheli veya sanığın yokluğunda verilebilir. İster yüze karşı isterse sanığın yokluğunda verilen tutuklama kararı olsun dava zaman aşımı süresini kesilmesine neden olur. Uygulamada şüphelilerin yokluğunda CMK Madde 98 gereği sulh ceza hakimlikleri tarafından ‘tutuklamaya yönelik yakalama kararı’ verilmektedir. Tutuklamaya yönelik yakalama kararı dava zaman aşımı süresini kesmez. Her ne şekilde çıkarılmış olursa olsun yakalama kararları, zorla getirme müzekkereleri, çağrı kağıtları (davetiyeler) dava zaman aşımı süresini kesmez.
Suç ile İlgili İddianame Düzenlenmesi: İddianame, CMK Madde 170 gereği savcılık tarafından düzenlenen, soruşturmayı sona erdirip kovuşturmanın başlamasını (ceza davası açılmasını) sağlayan belgedir. Suç ile ilgili iddianame düzenlenmesi de zaman aşımını kesen sebepler arasındadır.
Mahkemenin Mahkumiyet Kararı Vermesi: Ceza mahkemesinin sanıklardan bir kısmı veya biri hakkında mahkumiyet kararı vermesi de dava zaman aşımı süresini keser. Beraat, davanın reddi, ceza verilmesine yer olmadığı, düşme gibi mahkeme kararları dava zaman aşımı süresinin işlemesini kesmez.
Direnme Kararı: İstinaf mahkemesinin istinaf incelemesinden sonra verdiği bozma kararına karşı yerel mahkeme direnemez. Oysa, ceza temyiz kanun yoluna başvurulduğunda temyiz mahkemesi bozma kararı verirse, ilk derece mahkemesi tarafından direnme kararı verilebilir. İlk derece mahkemesi tarafından verilen bu direnme kararı teknik olarak bir mahkumiyet kararı olduğundan, bu karar zaman aşımı süresinin kesilmesine neden olur.
Dava Zamanaşımının Kesilmesi ve Uzamış Dava Zamanaşımı Süresi
Dava zaman aşımı süresi, her kesilme nedeninden sonra tekrar işlemeye başlar.
Kesilme nedenleri varsa, zaman aşımı süresi ilgili suç için kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar.
Kesilme halinde, ceza davasının düşmesi için ‘uzamış zaman aşımı süresinin’ geçmesi gerekir (Türk Ceza Kanunu Madde 67/4).
Ceza davası hakkında düşme kararı verilebilmesi için uzamış zaman aşımı sürelerinin tümüyle geçmiş olması gerekmez.
Olağan dava zaman aşımı süreleri geçtikten sonra, kesilme halinde eklenmesi gereken süre hesaplanarak düşme kararı verilip verilmeyeceği bulunmalıdır.
Uzamış zaman aşımı süreleri, en fazla aşağıdaki gibidir:
Fiili işlediği tarihte 18 yaşını bitirmiş şahıslar için ‘uzamış dava zaman aşımı süreleri’ şöyledir (m. 67/4. atfıyla m. 66/1. fıkra):
- Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 45 yıl,
- Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 37 yıl 6 ay,
- 20 yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda 30 yıl,
- 5 yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda 22 yıl 6 ay,
- 5 yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda 12 yıl.
Fiil işlediği tarihte 15 – 18 yaş arasında olan şahıslar için ‘uzamış dava zaman aşımı süreleri’ şöyledir (TCK Madde 67/4. atfıyla TCK Madde 66/2. fıkra):
- Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 30 yıl,
- Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 25 yıl,
- 20 yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda 20 yıl,
- 5 yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda 15 yıl,
- 5 yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda 8 yıl.
Fiili işlediği tarihte 12-15 yaş arasında olan şahıslar için ‘uzamış dava zaman aşımı süreleri’ şöyledir ( TCK Madde 67/4. atfıyla TCK Madde 66/3 fıkra):
- Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 22 yıl 6 ay,
- Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda 18 yıl 9 ay,
- 20 yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda 15 yıl,
- 5 yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda 11 yıl 3 ay,
- 5 yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda 6 yıl.
Ceza Zaman Aşımı Nedir? Nasıl Hesaplanır?
Ceza zaman aşımı, kesinleşen mahkumiyet kararının belli bir süre içinde infaz edilememesi halinde, hükümlü hakkında mahkumiyet hükmünün infazından vazgeçilmesidir.
Ceza zaman aşımı, sadece infazı ortadan kaldıran bir kurumdur.
Mahkumiyet hükmünün infazından vazgeçilmesi dışında, cezanın diğer tüm hukuki sonuçları devam eder.
Ceza zaman aşımı, kendiliğinden gözetilmelidir, yani hükümlünün talebi olmasa bile koşulları varsa cezanın ortadan kaldırılması kararı resen verilmelidir.
Ceza Zamanaşımı Süreleri
Ceza zaman aşımı süreleri, Türk Ceza Kanunu Madde 68’de düzenlenmiştir.
Ceza zaman aşımı süreleri, ceza mahkemesi tarafından hükmedilen ceza miktarına veya cezanın niteliğine göre belirlenmiştir.
Buna göre aşağıdaki ceza zaman aşımı süreleri geçtikten sonra ceza infaz edilmez (Türk Ceza Kanunu Madde 68/1):
- Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında 40 yıl,
- Müebbet hapis cezalarında 30 yıl,
- 20 yıl ve daha fazla süreli hapis cezalarında 24 yıl,
- 5 yıldan fazla hapis cezalarında 20 yıl,
- 5 yıla kadar hapis ve adli para cezalarında 10 yıl,
- Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmuş olup da 15 yaşını doldurmamış olanlar hakkında, bu sürelerin yarısının; 15 yaşını doldurmuş olup da 18 yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında ise, üçte ikisinin geçmesiyle ceza infaz edilmez.
- Müsadere Zaman aşımı: Müsadereye ilişkin hüküm, kesinleşmeden itibaren yirmi yıl geçtikten sonra infaz edilmez ( Türk Ceza Kanunu Madde 70)
Ceza Zaman Aşımı Süresinin Kesilmesi
Ceza zaman aşımı süresi, belli koşulların bulunması halinde kesilir, kesilme tarihinden itibaren yeniden işlemeye başlar.
Ceza zaman aşımı süresinin kesilmesi, Türk Ceza Kanunu Madde 71’de düzenlenmiştir.
Buna göre ceza zaman aşımı süresi şu hallerde kesilir:
- Mahkumiyet hükmünün infazı için yetkili merci tarafından hükümlüye kanuna göre tebligat yapılması ceza zaman aşımı süresini keser.
- Hükümlünün cezanın infazı için yakalanması: Yakalama müzekkeresi düzenlenmesi ceza zaman aşımı süresinin kesilmesine yol açmaz, hükümlünün fiilen yakalanması gerekir.
- Hükümlünün önceki suçtan dolayı mahkum olduktan sonra, üst sınırı iki yıldan fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlemesi.
Ceza Zaman Aşımı Süresi Nasıl Hesaplanır?
Yukarıdaki hallerde ceza zaman aşımı süresi kesilir, kesilme tarihinden itibaren aynı süre yeniden işlemeye başlar. Ceza zaman aşımı süresi açısından ‘uzamış zaman aşımı’ kavramı yoktur. Zaman aşımı kesilince tekrar aynen işler.
Hükümlünün cezası infaz edilirken firar veya başka bir suretle infazın kesilmesi halinde, ceza zaman aşımı süresi kalan ceza miktarı dikkate alınarak hesaplanır (Türk Ceza Kanunu Madde 68/5).
Birden Fazla Cezanın İçtima Edilmesi ve Mahkumiyetin Ferileri
Türleri başka başka cezaları içeren mahkumiyet hükümleri, en ağır ceza için konulan sürenin geçmesiyle infaz edilmez.
Cezanın ferileri de mahkumiyet hükmünde yer alan asıl cezanın zaman aşımı süresine tabidir. Cezaya bağlı olan veya hükümde belirtilen hak yoksunluklarının süresi ceza zaman aşımı doluncaya kadar devam eder (Türk Ceza Kanunu Madde 69).
Müsadere için mahkumiyet hükmünün kesinleşmesinden itibaren 20 yıllık ayrı bir ceza zaman aşımı süresi olduğunu vurgulamıştık. Yani, mahkumiyet hükmünde yer alan müsadere kararı 20 yıl geçmekle artık infaz edilemez (Türk Ceza Kanunu Madde 70)
Dava ve ceza zaman aşımı sürelerinin dolup dolmadığının bir ceza davalarına bakan avukatı tarafından dikkatlice incelenmesi gerekir.
Ağır Ceza davalarına bakan Avukatı
Denizhan Aktoprak
Tel: 0090 542 817 7636
